ავტორი: ირაკლი მანაგაძე

არაპირდაპირი მეთოდი საგადასახადო შემოწმების ერთ-ერთი ყველაზე სადავო ინსტრუმენტია: ორგანო ბრუნვას ან შემოსავალს დოკუმენტებიდან კი არა, ფასნამატის, საბაზრო ფასის, მსგავსი საწარმოს მონაცემების ან აქტივების ზრდის მიხედვით ითვლის. ამ სტატიაში განვიხილავთ, რას ამბობს საგადასახადო კოდექსი, და ანონიმიზებული დავების პრაქტიკის მიხედვით — რა ეხმარება გადამხდელს ასეთ დავაში.

რას ამბობს საგადასახადო კოდექსი

საგადასახადო კოდექსის 73-ე მუხლის მე-5 ნაწილის თანახმად, საგადასახადო ორგანოს უფლება აქვს, პირის საგადასახადო ვალდებულებები განსაზღვროს არაპირდაპირი მეთოდების გამოყენებით — აქტივების სიდიდის, საოპერაციო შემოსავლებისა და ხარჯების, სხვა საგადასახადო პერიოდის ან სხვა ამგვარი გადამხდელის მონაცემებთან შედარების და სხვა მსგავსი ინფორმაციის ანალიზის საფუძველზე. ამის საფუძვლებია:

• „ა“ ქვეპუნქტი: პირს არ აქვს სააღრიცხვო დოკუმენტაცია, ან სააღრიცხვო დოკუმენტაციით შეუძლებელია დაბეგვრის ობიექტის დადგენა;
• „ბ“ ქვეპუნქტი: ერთზე მეტი შემდეგი პირობა — აქტივების დაუსაბუთებელი ზრდა; ხარჯი, რომელიც დეკლარირებულ შემოსავალს აჭარბებს; შესამოწმებელ პერიოდში გამოვლენილი ორი ან მეტი სამართალდარღვევა; არსებითი სხვაობა დეკლარირებულ და მიმდინარე კონტროლით დაფიქსირებულ მონაცემებს შორის.

რას აჩვენებს პრაქტიკა

ჩვენ მიერ დამუშავებული 70 გადაწყვეტილებიდან (მათი უმეტესობა 2026 წლისაა) 5 გადამხდელის სასარგებლოდ დასრულდა, 48 — ნაწილობრივ, 17 — უარით. „ნაწილობრივ დაკმაყოფილდა“ ამ თემაზე, როგორც წესი, ნიშნავს, რომ საქმე ხელახლა შესწავლისთვის დაბრუნდა; თანხის შემცირება ამ ეტაპზე ჯერ უცნობია.

ქვემოთ მოცემული დასკვნები ერთ საქმეს არ ეყრდნობა — თითოეული რამდენიმე დავაში მეორდება.

რა ეხმარება გადამხდელს

1. მეთოდის გამოყენების საფუძვლის შემოწმება. ჯერ უნდა დადგინდეს, რომელ ფაქტზე ეყრდნობა ორგანო, როცა ამბობს, რომ აღრიცხვა არ არსებობს ან დაბეგვრის ობიექტი დოკუმენტებით ვერ დგინდება. თუ აქტში ასეთი ფაქტი არ ჩანს, დავის მთავარი კითხვა 73-ე მუხლის მე-5 ნაწილის საფუძველია, არა ციფრები. თუმცა, მხოლოდ ბუღალტრული პროგრამის არსებობა ამ საფუძველს არ გამორიცხავს: ორგანო ამოწმებს, შესაძლებელია თუ არა მისი მეშვეობით ობიექტის რეალური დადგენა.

2. არითმეტიკა. გადამხდელის სასარგებლოდ დასრულებული საქმეებში ხშირად გადამწყვეტი აღმოჩნდა მარტივი გაანგარიშება: რამდენად შეცვალა მეთოდმა დეკლარირებული ბრუნვა, და რა ნაწილს შეადგენს სადავო მოცულობა დოკუმენტურ ბრუნვაში. თუ სხვაობა უმნიშვნელოა, მეთოდის გამოყენების აუცილებლობა ეჭვქვეშ დგება.

3. კონკრეტული შეცდომა, არა მეთოდის ზოგადი კრიტიკა. შედეგს იძლევა ორგანოს გაანგარიშებაში კონკრეტული შეცდომის ჩვენება: ატიპური საბაზისო დოკუმენტი, ოფიციალური საპირწონე მონაცემი (მაგალითად, საბაჟო დეკლარაციის ფასი) და ალტერნატიული გაანგარიშება ორგანოს საკუთარ დაშვებებზე. საბაზრო ფასის დავებში ასევე შეამოწმეთ, რომელი წყაროა გამოყენებული, რომელ თარიღზე და რომელი კურსით.

4. დამოუკიდებელი ექსპერტიზა. საბაზრო ფასის ან ფასნამატის ზეპირი კრიტიკა დარიცხვას არ ცვლის. უფრო ძლიერია დამოუკიდებელი ექსპერტის დასკვნა, რომელიც ჯობია დავის დაწყებამდე შეკვეთილი იყოს.

რა არ ეხმარება გადამხდელს

1. ზოგადი მითითება, რომ ფასნამატი „არარეალურია“. პროცენტზე ზოგადი კამათი, კონკრეტული მონაცემების გარეშე, შედეგს არ მოიტანა.

2. „აგენტის სქემაზე“ მხოლოდ დეკლარაციული მითითება. თუ ხელშეკრულებები და ფულადი ნაკადი აგენტულ ურთიერთობას არ ადასტურებს, ან გადამხდელმა საკუთარ დეკლარაციაში სრული ბრუნვა ასახა, ეს არგუმენტი შედეგს არ იძლევა.

3. ხელახლა შესწავლის ეტაპზე დოკუმენტების წარუდგენლობა. საჩივრის ნაწილობრივ დაკმაყოფილება, როგორც წესი, დოკუმენტების წარდგენისთვის ვადას (ხშირად 15 დღეს) ითვალისწინებს. თუ ეს ვადა გაიშვა, ან ცხრილი ორგანოსთვის მიუწვდომელ ფორმით წარდგინდა, გადაანგარიშება ძველ დარიცხვას ადასტურებს.

სანქციისგან გათავისუფლება

საგადასახადო კოდექსის 269-ე მუხლის მე-7 ნაწილი საგადასახადო ორგანოს, დავის განმხილველ ორგანოს ან სასამართლოს უფლებას აძლევს, კეთილსინდისიერი გადამხდელი სანქციისგან გაათავისუფლოს, თუ სამართალდარღვევა გამოწვეულია მისი შეცდომით ან არცოდნით. ეს მოთხოვნა პირველივე საჩივარში უნდა დაყენდეს და კონკრეტულ გარემოებებზე ეყრდნობოდეს; ზოგადი ეკონომიკური ახსნა, როგორც წესი, საკმარისი არ აღმოჩნდა.

პრაქტიკული რჩევები

• აქტის მიღებისთანავე დაადგინეთ, 73-ე მუხლის მე-5 ნაწილის რომელ საფუძველზე გამოიყენა არაპირდაპირი მეთოდი, და რომელი ფაქტი ადასტურებს ამ საფუძველს.
• დაითვალეთ სადავო მოცულობის წილი დოკუმენტურ ბრუნვაში.
• ალტერნატიული გაანგარიშება ორგანოს დაშვებებზე მოამზადეთ, და ოფიციალური საპირწონე წყარო დაასახელეთ.
• ექსპერტიზა შეუკვეთეთ დავის დაწყებამდე.
• ხელახლა შესწავლის ეტაპზე ვადა არ გაუშვეთ, და ცხრილი ორგანოსთვის ხელმისაწვდომი ფორმით წარადგინეთ.

წყაროები

• საქართველოს საგადასახადო კოდექსი, მუხლი 73 (ნაწილი 5, „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტები) და მუხლი 269 (ნაწილი 7) — მოქმედი რედაქცია.
• Elite Audit-ის ანონიმიზებული დავების ბარათები (70 გადაწყვეტილება, 17.09.2026-ის დათვლა). ეთიკისა და კონფიდენციალურობის მიზეზით კონკრეტული საქმეები არ მოვიყვანთ.

ეს სტატია ანონიმიზებული პრაქტიკის ზოგადი შეჯამებაა და კონკრეტული საქმის ინდივიდუალურ ანალიზს არ ჩაანაცვლებს. 📞 არაპირდაპირი მეთოდით დარიცხვის შემოწმება და გასაჩივრება: 598 21 27 01