დღგ-ის პროპორციული ჩათვლა იმ თემებს შორისაა, სადაც შეცდომა წლების შემდეგ ჩნდება — შემოწმებისას. მიზეზი მარტივია: ფორმულა თითქოს ცნობილია (ჩათვლადი ბრუნვა გავყოთ მთლიან ბრუნვაზე), მაგრამ პრაქტიკაში სამი კითხვა რჩება ღიად — რომელ ხარჯზე ვრცელდება პროპორცია, რომელი ბრუნვა შედის ფორმულაში და რა ხდება მაშინ, როცა ეს აქტივი შემდეგ იყიდება.

ქვემოთ ოთხი რეალური ქეისია, რომლებზეც შემოსავლების სამსახურმა პოზიცია დააფიქსირა. ოთხივე ერთსა და იმავე ლოგიკას ამოწმებს სხვადასხვა კუთხიდან: სად გადის ზღვარი ჩათვლის უფლებასა და მის არარსებობას შორის.

ჩარჩო: სამი კატეგორია, არა ორი

პროპორცია მაშინ იბადება, როცა ერთი და იგივე შესყიდვა ორ სამყაროს ემსახურება. ამიტომ ჯერ სამივე კატეგორია უნდა გაიმიჯნოს:

• დასაბეგრი ოპერაცია — ჩათვლის სრული უფლება (სსკ 175.1);
• გათავისუფლებული ჩათვლის უფლებით — სსკ 172-ე მუხლი; ჩათვლა რჩება (სსკ 169.3 და 175.2.„ბ");
• გათავისუფლებული ჩათვლის უფლების გარეშე — სსკ 170-ე და 171-ე მუხლები; ჩათვლა არ არსებობს (სსკ 169.2).

პირველი პრაქტიკული დასკვნა სწორედ აქ იმალება: ექსპორტი, საერთაშორისო გადაზიდვა და საქართველოს ფარგლებს გარეთ გაწეული მომსახურება პროპორციას არ აფუჭებს — ისინი მრიცხველშიც არიან და მნიშვნელშიც (სსკ 175.2.„ა" და „ბ", 177.2.„ა"). მნიშვნელს მხოლოდ 170-ე და 171-ე მუხლების ოპერაციები ზრდის.

მეორე — და ყველაზე ხშირად დარღვეული — წესი: პროპორცია მხოლოდ გაუმიჯნავ ხარჯზე ვრცელდება. ეს პირდაპირ დაადასტურდა ერთ ქეისში, სადაც გადაზიდვების სფეროში მოქმედი კომპანია სვამდა კითხვას, ვრცელდებოდა თუ არა პროპორცია მთელ შესყიდვაზე. პასუხი: არა — თუ ხარჯი პირდაპირ მიეკუთვნება კონკრეტულ ოპერაციას, ის მიეკუთვნება მთლიანად (სსკ 174.1 და 177.1). პროპორცია მხოლოდ ნარჩენზე მუშაობს — იჯარაზე, კომუნალურზე, ბუღალტრულ და იურიდიულ მომსახურებაზე, ოფისზე.

მთავარი: ორი ბრუნვა, რომელიც მნიშვნელში არ შედის

სსკ 177.3 ორ გამონაკლისს ადგენს. ორივე იმიტომ არსებობს, რომ შემთხვევითმა ან დამხმარე ოპერაციამ არ დაამახინჯოს კომპანიის რეალური სტრუქტურა:

სსკ, მუხლი 177, ნაწილი 3: „დღგ-ის ჩათვლისადმი დაქვემდებარებული პროპორციული წილის გამოთვლისას არ გაითვალისწინება ბრუნვის თანხა, რომელიც უკავშირდება: ა) დასაბეგრი პირის მიერ საკუთარი საქმიანობისთვის გამოყენებული ძირითადი საშუალების მიწოდებას; ბ) უძრავ ნივთთან დაკავშირებულ ან ფინანსურ ოპერაციებს, თუ ეს ოპერაციები არ არის დასაბეგრი პირის ძირითადი საქმიანობა."

ქეისი პირველი — საბანკო პროცენტი. იმავე გადაზიდვების კომპანიას საბანკო დეპოზიტიდან მიღებული საპროცენტო შემოსავალი მთლიან ბრუნვაში 3-4%-ს იკავებდა. ფინანსური ოპერაცია სსკ 171.1.„ა"-თი ჩათვლის უფლების გარეშეა გათავისუფლებული — ე.ი. ფორმალურად მნიშვნელს ზრდის და ჩათვლას ამცირებს. ორგანომ პასუხი 177.3.„ბ"-ზე დააფუძნა: დეპოზიტი ამ კომპანიისთვის დამხმარე ოპერაციაა და არა ძირითადი საქმიანობა, ამიტომ პროპორციაში არ მონაწილეობს.

ქეისი მეორე — ავტოპარკის განახლება. ავტოგაქირავების კომპანია მანქანებს პერიოდულად ყიდის, რადგან ავტოპარკი უნდა განახლდეს; რეალიზაციის წილი ბრუნვაში ~10%-ია. ორგანომ ეს ოპერაცია 177.3.„ა"-ს მიაკუთვნა — ეს არის საკუთარი საქმიანობისთვის გამოყენებული ძირითადი საშუალების მიწოდება, გაქირავების ძირითადი საქმიანობის თანმდევი. მნიშვნელიდან გამოვიდა და შედეგი რადიკალურია: კომპანიას სრული ჩათვლის უფლება აქვს იმ ხარჯზეც, რომელიც ერთდროულად ორივე ოპერაციას ემსახურება — გაუმიჯნავი ხარჯის განსაზღვრის საკითხი საერთოდ აღარ დგება.

⚠️ დათქმა: 177.3.„ბ" ავტომატური არ არის. „დამხმარე ხასიათი" ფაქტობრივი შეფასებაა — თუ ფინანსური ან საიჯარო შემოსავალი კომპანიის ბიზნეს-მოდელის ნაწილია და არა თავისუფალი ნაშთის განთავსება, ის მნიშვნელში რჩება.

ორი ზღვარი, რომელიც ყველა ბუღალტერმა უნდა იცოდეს

5% — და პროპორცია საერთოდ ქრება. სსკ 177.7-ით, თუ გაუმიჯნავ ოპერაციებში ჩათვლის უფლების არმქონე ოპერაციების თანხა საერთო ბრუნვის 5 პროცენტზე ნაკლებია, 177-ე მუხლის პირველი−მე-6 ნაწილები საერთოდ არ გამოიყენება და პირი დღგ-ს სრულად ითვლის.

⚠️ აქ ერთი ტექნიკური დეტალია, რომელიც ხშირად გამოგვრჩება ხოლმე: კოდექსი ამ ტესტს კალენდარულ წელზე აწყობს, ინსტრუქცია კი — საანგარიშო პერიოდზე. №996 ბრძანების ინსტრუქციის მუხ. 73-ის მე-7 პუნქტით პირი მიმდინარე თვეშივე ითვლის სრულად, თუ ამ პერიოდში 5%-ს არ სცილდება, ხოლო წლის ბოლოს ხდება შეჯერება: თუ წლიურად 5% გადალახა — ჩათვლილი დღგ უქმდება (73.7.„ა"); თუ ცალკეულ თვეში გადალახა, წლიურად კი არა — ჩაუთვლელი თანხა წლის ბოლო პერიოდში ემატება (73.7.„ბ"). ანუ დეკემბრის დეკლარაცია აქ სავალდებულო შესამოწმებელი წერტილია.

20% — და ძირითადი საშუალების ჩათვლის რიტმი იცვლება. სსკ 177.5-ით, თუ წინა წლის მიხედვით ჩათვლის უფლების არმქონე ოპერაციები საერთო ბრუნვის 20%-ზე ნაკლებია, პირს უფლება აქვს ძირითად საშუალებაზე პირველივე საანგარიშო პერიოდში სრულად მიიღოს ჩათვლა და შემდეგ ყოველი წლის ბოლოს გააუქმოს ნაწილი (177.5.„ა"). საპირისპირო შემთხვევაში ჩათვლა მხოლოდ წლის ბოლო საანგარიშო პერიოდში მიიღება (177.5.„ბ"). კორექტირების ვადა კი სსკ 177.6-ითაა: უძრავ ნივთზე — 10 წელი (1/10 წელიწადში), სხვა ძირითად საშუალებაზე — 5 წელი (1/5).

როცა პროპორცია აღარ არსებობს: 171.2-ის ხაფანგი

ბოლო ორი ქეისი ერთი მედლის ორი მხარეა და სწორედ მათი შეპირისპირება იძლევა პრაქტიკულ წესს.

ქეისი მესამე. სამედიცინო დაწესებულებას ძირითადი საქმიანობა სსკ 170.1.„ა"-თი ჩათვლის უფლების გარეშეა გათავისუფლებული, პარალელურად კი მცირე მოცულობის დასაბეგრი შემოსავალიც აქვს — ფართის ნაწილის იჯარა და დამხმარე მომსახურება. მისი წილი მთლიან შემოსავალში სამი წლის ჯამში 1.81% იყო; ჩათვლა კომპანიას არასდროს მიუღია. ორგანომ სსკ 73.9.„ა" ჩართო — უფლება, მხედველობაში არ მიიღოს სამეურნეო ოპერაციები, რომლებსაც არა აქვს არსებითი ეკონომიკური გავლენა. შედეგად ჩათვლის უფლება საერთოდ არ წარმოიშვა და ძირითადი საშუალებების გაყიდვა სსკ 171.2-ით გათავისუფლდა.

⚠️ 1.81% ზღვარი არ არის. სსკ 73.9.„ა" არსებითობის რაოდენობრივ კრიტერიუმს არ ადგენს და ნორმა ორგანოს უფლებაზე საუბრობს, არა ვალდებულებაზე. ეს კონკრეტული ქეისის ფაქტობრივი შეფასებაა და სხვა მაჩვენებელზე ავტომატურად არ გადადის — გამოყენებამდე ცალკე დასაბუთება სჭირდება.

ქეისი მეოთხე — საპირისპირო შედეგი. სხვა კომპანიას იმავე ტიპის შერეული საქმიანობა ჰქონდა, ოღონდ ჩათვლას პროპორციულად იღებდა. ორგანომ 171.2 გამორიცხა: შეღავათი მხოლოდ მაშინ მუშაობს, როცა საქონელი სრულად გამოიყენება ჩათვლის უფლების გარეშე გათავისუფლებულ ოპერაციებში და ჩათვლის უფლება არც ნაწილობრივ არ წარმოშობილა. ე.ი. ერთხელ აღებული პროპორციული ჩათვლა ამ შეღავათს კლავს.

მაშინ რა რჩება? 2021 წლის 1 იანვრის შემდეგ შეძენილ აქტივზე — ჩვეულებრივი დაბეგვრა და №996-ის მუხ. 73¹-ის კორექტირება (პ. 1 — წლების პროპორციულად; პ. 5 — თუ მიწოდება 177.6-ის ვადამდე მოხდა, აქტივი დარჩენილ პერიოდზე სრულად გამოყენებულად ითვლება). 2021 წლის 1 იანვრამდე შეძენილზე კი მოქმედებს სსკ 309.123-ის გარდამავალი წესი: ვრცელდება 2021 წლამდე მოქმედი 174.9¹, რომლითაც პირს უფლება ჰქონდა, მიწოდებაზე დასარიცხი დღგ შეემცირებინა ამ აქტივზე მიუღებელი ან/და გაუქმებული ჩათვლის ოდენობით (ორგანოს განმარტებით — მათ შორის პროპორციულად მიუღებელით, ოღონდ არაუმეტეს თავად დასარიცხი დღგ-ისა).

პრაქტიკული დასკვნა

1. ჯერ გაყავი ხარჯი. პროპორცია მხოლოდ იმაზე მუშაობს, რაც ვერ გაიმიჯნა.
2. გაასუფთავე მნიშვნელი. საკუთარი ძირითადი საშუალების გაყიდვა და დამხმარე ფინანსური/საიჯარო ოპერაცია გამოდის (177.3) — და დაასაბუთე, რატომ არის დამხმარე.
3. გადაამოწმე 5%. თუ ქვემოთ ხარ — სრული ჩათვლა, ოღონდ დეკემბრის შეჯერებით.
4. ძირითად საშუალებაზე — 20%-ის ტესტი და 10/5 წლიანი კორექტირება.
5. სანამ აქტივს გაყიდი, შეამოწმე ისტორია. თუ ჩათვლა თუნდაც პროპორციულად იყო აღებული, 171.2 აღარ მუშაობს.

გაქვთ შერეული საქმიანობა და გინდათ, პროპორციული ჩათვლა სწორად აეწყოს? დაგვიკავშირდით: 598 21 27 01 · eaudit.ge